Bu sayfayı yazdır

2002 YILINDA KİTAPLARA, YAZARLARA VE YAYINCILARA YÖNELİK YASAKLAMA VE YARGILAMALAR

Almanak 2002Öncelikle kitapların yasaklanması, yazar ve yayıncıların yargılanması karşısında, bunları haberleştiren ve yorumlayan yazılı, sesli ve görsel medya mensuplarına, dayanışma gösteren ulusal ve uluslararası meslektaşlarımıza, yazar örgütlerine, insan hakları kuruluşlarına, Düşünce Özgürlüğü inisiyatifine teşekkür ederiz. Dünya yayıncılar toplumunun bize verdiği manevî destek yayınlama özgürlüğü mücadelesi için moral ve cesaret veriyor.

Aşağıda geçmiş dönemde yayınlama özgürlüğüne ilişkin kısa bir sunum yer alıyor. Sn. Bülent Ecevit başkanlığındaki koalisyon hükümeti sırasında, ifade ve yayınlama özgürlüğü alanına ilişkin sorunların arttığını, daha ciddi boyutlar aldığını belirtmek zorundayız.

2000 yılı içinde 14 yayınevince yayınlanan 14 kitap yasaklandı ve yargılandı. 2001 yılında ise 23 yayınevinin 42 kitabı ve 38 yazar aynı kaderi bölüştü. İçişleri Bakanlığı’nın resmî verilerine göre aynı yıl içinde kitap ve süreli yayın olarak yasaklanan yayınların toplam sayısı ise 1300’dü. Yasaklanmadan yargılanan kitapların oranı oldukça düşük. Ve açılan davaların çok azı beraatle sonuçlandı.

2002 yılında ise önceki yıllara oranla yasaklanan ve suçlanan kitapların sayısında önemli bir artış meydana geldi. Bu yıl içinde, bize ulaşan verilere göre yargılanan kitapların sayısı 77, yazarların sayısı 57 ve yayıncıların sayısı ise 38’di.

 

2002 yılı içinde en çok Aram Yayınevi’nin kitapları yargılama konusu oldu (7 kitap). Onu 5 kitapla Peri ve Çiviyazıları Yayınevleri ve 4 kitapla Umut Yayıncılık izledi.

Olumlu bir gelişme olarak bunlardan 13’ü beraatle sonuçlandı. Buna karşılık 13 kitap ve bunların yazar ve yayıncıları ceza aldı. Beraat kararlarının 2’si ise Yargıtay tarafından bozularak yeniden yargılanma istemiyle mahkemelere yollandı. Örneğin, siyasal tarihe ilişkin kitapları ile tanınan araştırmacı Turan Feyizoğlu’nun Türk solunun önemli isimlerinden İbrahim Kaypakkaya ile ilgili biyografisi hakkında açılan dava beraatle sonuçlandı. Ancak Yargıtay bu kararı bozdu. Peri Yayınları editörü Ahmet Önal’ın yayınladığı “Dersim’de Alevilik” adlı kitap da aynı kaderi bölüştü. Beraat kararı bozuldu.

Belki de uluslararası kamuoyunun tepkilerinin de etkisi ile, Amerikalı düşünür Chomsky’nin “Amerikan Müdaheleciliği” adlı kitabı, Mehmed Uzun’un Gendaş Yayınları’nca yayınlanan kitapları hakkında açılan davalar beraatle sonuçlandı. Ama uluslararası kamuoyu desteğine karşın, Avesta Yayınları’nın editörü Abdullah Keskin, Amerikalı gazeteci J. Randall’ın kitabı “Bunca Bilgiden Sonra”dan dolayı hapis ve para cezasına çarptırıldı.

Yayıncı-yazar Mukaddes Çelik’in “Bizim Çakır” adlı kitabı hakkındaki dava da beraat ile sonuçlandı. Kitap, yazarın 1980 askeri darbesinden sonra gördüğü işkenceler sonrası şüpheli bir biçimde ölen, hücresinin önünde asılı bulunan eşi İrfan Çelik’in biyografisi idi.

Geçen yıl birliğimiz TYB’nin Düşünce Özgürlüğü Ödülü’nü alan Ahmed Önal, geçen yıl yitirdiğimiz yazar Mahmut Baksı’nın yasaklanan “Teyra Baz” kitabından dolayı mahkum oldu. Kitap uyuşturucu-politikacı bağıntıları üzerinde yoğunlaşıyordu. Normalde bir suç duyurusu olarak kabul edilip, bir soruşturmaya kaynaklık edebilirdi. Ama kitabın yasaklanması tercih edildi. Oysa kitapta incelenen konu ve itiraflar geçenlerde önemli bir TV programında konu edildi. Kitap ise devlet adamlarına ve güçlerine hakaret ettiği gerekçesi mahkum oldu.

Geçtiğimiz dönemde yasaklanan kitaplara ilişkin yükselen eğilim, son koalisyon hükümetinin öncekilere oranla daha milliyetçi olması ile açıklanabilir. Bu durum oldukça çelişkili bir duruma neden oldu. Bir yandan Avrupa Birliği’ne katılımla ilişkin olduğu belirtilen bazı yasal düzenlemeler yapılırken, öte yandan da muhalif ve farklı düşünenlere karşı daha hoşgörüsüz davranılıyordu.

Öte yandan ne yazık ki, Türk adlî sisteminde bir çeşit siyasallaşma gözlemlendi. Hukuk adamlarının kişisel eğilimlerine göre daha hoşgörülü ya da daha hoşgörüsüz kararlar çıkabildi. Öte yandan tutucu eğilimler, erotik ve cinsel ifadeler taşıyan kitapların yasaklanmasında hayli etkili oldu.

Geçtiğimiz yıl içinde, Kürt sorunu yanında, Anadolu’nun otantik kültürlerine ve azınlıklara ilişkin kitaplar daha fazla yasaklandı. Bunda son dönemde medyada ve bazı aşırı milliyetçi politikacılarca, azınlık karşıtı temalarla yürütülen kampanyaların da etkisi olmuş olabilir. Örneğin, Abdi İpekçi, Türk-Yunan Barış ve Dostluk Ödülü sahibi olan Ömer Asan, kitabı “Pontos Kültürü”nün yayınlanmasından 6 yıl sonra, hakkında açılan aşırı milliyetçi kampanyalar sonucunda suçlandı ve kitabı yasaklandı. Yine ödül sahibi bir başka yazar (ki o da Kültür Bakanlığı’nın ödülünü almıştı), “Emanet Çehiz”in yayınlanmasından 4 yıl sonra, yine sağ basının kitaba saldırıları sonucu mahkemeye verildi. Aynı yazarın yeni kitabı, “Seninle Yüzer Yüzüm” daha piyasaya çıkmadan, yayıncısı tarafından imha edildi. Kitap bazı yaşlı Ermenilerin anlatılarına dayanıyordu. Yayıncının oto-sansür yapmasında, tam kitabın piyasaya verileceği sırada, Fransız Senatosunun Ermeni soykırımına ilişkin bir karar alması etkili olmuştu. Sonunda yazar kitabını Almanya’da bastırmak zorunda kaldı. Türkiye’de yayınlama özgürlüğüne getirilen tahditlerin yol açtığı ilginç örneklerden biri de, Sorbonne Üniversitesi öğretim üyelerinden Esther Benbassa’nın kitabı “İsrail- Paylaşılamayan Ülke” ilgili olarak yaşandı. Yayıncı kitabın basımından en son anda vazgeçti. Gerekçe, “bu kitabın önemli bir medya grubu olan kendileri için sorun yaratabileceği” idi. Ama başka bir önemli yayınevi olan İletişim kitabı basmaya cesaret etti ve herhangi bir sorun da yaşanmadı.

İlginç bir biçimde aynı dönemde, Kültür Bakanlığı’nın desteği ile çekilmiş bazı filmler bile saldırıya uğradı ve yasaklandı. Suçlama yine aynıydı: ayrımcılık, devlete hakaret etme... ’40’lı yıllarda özellikle azınlıklara karşı uygulanan Varlık Vergisi dönemini konu alan “Salkım Hanımın Taneleri” adlı filmin, yine aynı kabinede bakan olan Yılmaz Karakoyunlu’nun romanına dayanması, bir yerde yasaklanmasını engelledi. Ama saldırılara uğrayan öteki film, “Büyük Adam Küçük Aşk” sonunda yasaklandı. Ancak İdare Mahkemesi’nin kararından sonra film yeniden serbestçe izlenmeye başlandı.

Yine aynı dönemde, kitap yayıncılığının yanı sıra sözel ve görsel yayıncılık da ifade ve yayınlama özgürlüğü bakımından benzer sorunlar yaşadı. RTÜK kurumu aracılığı ile birçok TV kanalının yayını geçici sürelerle durduruldu. Öte yandan Özgür Radyo gibi kapatılan radyolar oldu. İnternet yayıncılığı da bu yasakçı tavırlardan payına düşeni aldı ve Erol Ökoray’ın editörlüğünü yaptığı İdea Politika kapatıldı. Protestocu ya da etnik içerikleri nedeniyle 240 kadar kaset ve CD’nin üretim lisansı Kültür Bakanlığı tarafından iptal edildi. Bu iptal valiliklerce kaset ve CD yasaklama gerekçesi olarak kullanıldı. Sanayi Bakanlığı, nitelikli arşivsel müzik koleksiyonları ile tanınan “Kalan” müzik yapım firmasının ruhsatını iptal etti. Ancak Kültür Bakanı’nın şahsi müdahelesi ile “Kalan Plak” faaliyetini sürdürebildi.

Gazeteci ve editör Zeynel Abidin Kızılyaprak, “1900’den 2000’e Kürtler” adlı bir albümden dolayı 1 yıl 4 ay hapse mahkum oldu. Cezası onaylandığı için hapse girmesi gerekiyor.

Diger bir yazar ve yayıncı, Melih Pekdemir “Öcalan Devlet mi?” adlı kitabından dolayı hapse mahkum oldu. Kitap devletin Kürt politikasını eleştirirken, Kürt hareketine yönelik eleştirilerde de bulunuyordu. Pekdemir, ülkesini terk etmek zorunda kaldı.

Bir başka yazar ve yayıncı, Özcan Sapan “Kafkasya Yazıları” başlıklı derlemeler yayınladığı için mahkum oldu. Öte yandan Özcan Sapan, TRT yönetimini eleştiren bir kitap yayınladığı için ağır para cezaları ile yüz yüze kaldı.

Utopia Yayınları’nın editörü Cenk Ağcabay, “İşçi Mücadelesi” adlı derlemede Kürt sorununa ilişkin bir makaleye yer verdiği için 3 yıl 9 ay hapse mahkum oldu.

“Yazın” dergisi editörü Mehmet Emin Sert ile yazarları Doğan Özgüden ve Emin Karaca ise orduya hakaret suçlaması ile yargılanıyorlar. Türk basın ve yayıncılığının duayenlerinden biri olan Doğan Özgüden, yazısında 12 Mart darbesinden sonra öldürülen gençlere değiniyordu. Emin Karaca’nın yazısı ise, daha önce yayınlanan, ödül almış “Sintinenin Dibinde” adlı 2 yıl önce yayınlanmış bir kitabından yapılan bir alıntıydı. Kitap, şair Nazım Hikmet’in 1938 yılında tutuklanmasını ve askerî bir mahkemede yargılanmasını konu ediniyordu. İlginç olan, aynı yıl içinde Nazım Hikmet’in 100. doğum gününün resmî olarak da kutlanması idi.

Yazarlar sendikası yönetim kurulu üyesi Güngör Gençay ise, daha önce Evrensel gazetesinde yayınlanan ve herhangi bir davaya konu olmayan yazılarını derlediği iki kitabından dolayı yargılanıyor.

Yasaklanan kitaplara yönelik temel ithamları ise şöyle özetleyebiliriz: “bölücülük” (Kürt sorununa ve azınlıklara ilişkin kitaplar için), “devlete ve onun kurumlarına hakaret” (insan hakları ihlallerine ya da devlet içindeki ideolojik kadrolaşmalara ilişkin kitaplar için), “yasadışı örgütlere yardım etmek” (solun tarihine ilişkin kitaplar ya da militanlarla yapılan röportajlar), “halkın manevî değerlerini çiğnemek” (erotik ve cinsel temalı kitaplar için).

Hoşgörüsüzlük mizah alanına kadar uzandı ve bazı karikatür kitapları da aynı gerekçelerle yasaklanıp yargılanabildi.

Ünlü Fransız ozanı Appolinaire’in erotik romanı “Onbirbin Kırbaç” aynı kaderi bölüştü ve Hades Yayınları editörü Rahmi Akdaş ağır para cezaları ödemek zorunda kaldı. Bu yılki Düşünce Özgürlüğü ödülümüzü alan şair ve yayıncı Enis Batur’un sanat üzerine denemelerini topladığı “Elma”, salt kitapta yeralan bir resim “müstehcen” bulunduğu için yasaklandı. Neyse ki, bu dava beraatle bitti. Ama bir başka roman, Dragan Babic’in “Son Sürgün”ü o kadar şanslı değildi. Mahkum olmasının yanında, kitabın sadece “müsaderesine” değil, “imha”sına da karar verildi. “İmha” deyimi ister istemez ’30’lu yıllarda kitapların yakıldığı günleri hatırlattı ve basının tepkisine neden oldu.

En ilginç olan yasaklardan biri de, Metis Yayınları tarafından basılan “Kadın Argosu” adlı sözlüğe ilişkin olandı. Karadeniz bölgesinde konuşulan yerel Rumcaya ilişkin ilk gramer ve sözlük çalışması da benzer akıbete uğradı. Geçen yıl Türkiye’nin ilk ansiklopedisi olan Şemseddin Sami’nin “Kamus-u Alam”dan yapılan Kürtlere ilişkin seçkinin yasaklanmasından sonra, bu yıl da sözlükler yasaklamalar ile yüz yüze kalabildi. Bütün bunlar geçtiğimiz yıl hoşgörüsüzlüğün hangi boyutlara ulaştığının göstergeleri oldu. Kürt kültürüne yönelik baskıcı eğilimler, Anadolu’nun diğer kültürel miraslarına da yöneldi. Oysa bunlar, bölgesel kültürlerin ve azınlıkların korunmasına öncelik veren Avrupa Birliği yaklaşımlarına ters düşen ve üyelik sürecini tehdit eden gelişmelerdi. Türkiye yayıncılar topluluğu, Kasım seçimlerinden sonra oluşan yeni hükümet dönemi için daha umutlu olmak istiyor.

Ama ne yazık ki, 2002 yılının son haftasını da yasaklarla kapattık. Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi, yazar ve yayıncı Mehmet Bayrak’ın iki yeni kitabını derhal yasakladı: “Kürt Müziği, Dansları ve Şarkıları” ve “Geçmişten Günümüze Kürt Kadını”. Mehmet Bayrak, daha önce yasaklanan kitaplarından dolayı Strasbourg Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde açtığı davaları kazanmış, devletten tazminat almıştı. Bu kararların sonrasında gerekli yasal düzenlemelerin yapılacağı ifade edilmesine karşın, bunlar yapılmadığı için sorunlar, üstelik kangrenleşerek hâlâ devam etmektedir.

2002 RAPORU

YAYINEVİ     YAZAR          KİTABIN ADI           SONUÇ

Akyüz Semra Koçiva  “Lazona: Laz Halk Gerçekliği Üzerine”

Anadolu          Ali O. Köse     “Hapisanelerde Katliam”

Anadolu          Ali O. Köse     “İşkence I”

Aram   Noam Chomsky          “Amerikan Müdaheleciliği”    (Beraat)

Aram   Antoloji           “Bu Yürek Dağlar Aşar” (Gerilla Şiiri 1)

Aram   Antoloji           “Dağın Kalbinde Gizliyiz”(Gerilla Şiiri 2)

Aram   Antoloji           “Sevdam Güneş Tadında” (Gerilla Anıları 1)

Aram   Antoloji           “İçimizde Bir Parça Ülke” (Gerilla Anıları 2)

Aram   Hüseyin Kaytan         “Ammar İşaretleri” (Mahkumiyet)

Aram   Gül Ç. Günertekin      “Dilimiz Varlığımız Dilimiz Kimliğimiz            (Mahkumiyet)

Avesta J.Randall         “Bunca Bilgiden Sonra”          (Mahkumiyet)

Avesta Malmisanij      “Kürt Talebe Hevi Cemiyeti”

Avesta Margaret Kahn            “Cinlerin Çocukları”

Ayrıntı            Dragan Babic   “Son Sürgün”  (Mahkumiyet)

Ayrıntı            Marquis de Sade         “Yatak Odasında Felsefe”

Belge   Hüseyin Turhallı         “Özgürlük Türküsü”   (ölüm nedeniyle dava düştü)

Belge   Ömer Asan      “Pontos Kültürü”

Boran  Derleme           “Milliyetçilik Çıkmazı”

BYK    Mahir Kaynak “Yel Üfürdü Sel Götürdü”      (Beraat)

Ceylan Mukaddes Çelik          “Bizim Çakır” (Beraat)

Çetin   A. Öcalan        “Apocu Siyaset”

Çetin   A. Öcalan        “Özgür Yaşamla Dialoglar”

Çetin   Derleme           “PJA 4. Kongre Belgeleri”

Çiviyazıları     Aysul Yüksel  “Tarkan-Yıldız Olgusu”          (Beraat)

Çiviyazıları     Hüseyin Demirel         Yolcu”

Çiviyazıları     Orhan Gökdemir         “Pike: Bir Polis Şefinin Kısa Tarihi”

Çiviyazıları     Aysul Yüksel  “Koltuk Sevdası: TRT Çiftliği”          (Mahkumiyet)

Çiviyazıları     Derleme           “Kafkasya Yazıları”    (Mahkumiyet)

Doğan  Kemal Yalçın   “Emanet Çehiz”

Doğan  Kemal Yalçın   “Seninle Güler Yüzüm”          (Otosansür)

Everest            Serge Bramly   “Yatak Odasında Terör”

Everest            Elfride Jelinek “Piyanist”

Fırat    Kemal Süphandağ       “Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar”

Gendaş            Mehmed Uzun            “Nar Çiçekleri”           (Beraat)

Gendaş            Mehmed Uzun            “Bir Dil Yaratmak”     (Beraat)

Gerçek Sanat   Güngör Gençay           “Günyüzleri”

Gerçek Sanat   Güngör Gençay           “Öteleri”

Güncel Aline Reyes    “Lilit”  (Mahkumiyet temyizde)

Günizi Hıdır Aslan     “Şeriat Kıskacında Alevilik”

Hades  Apollinaire      “Onbirbin Kırbaç”      (Mahkumiyet)

İletişim            Celal Başlangıç            “Korku Tapınağı”       (Beraat)

İletişim            Neşe Düzel     “Türkiye’nin Gizlenen Yüzü”            (Beraat)

Kütahya Bel.   Mustafa Gazal            “Evlilik Rehberi”

Mem   Mahsun Şafak “PKK ve Değişim Stratejisi”

Mem   Mahsun Şafak “VI. Ulusal Kongre Raporu”

Mem   A. Öcalan        “Çeteciliğe Karşı Mücadele”

Metis  Filiz Bingölce  “Kadın Argosu Sözlüğü”

Ozan   Turan Feyizoğlu         “İBO-İbrahim Kaypakkaya”  (Beraat kararını Yargıtay bozdu)

Özge    Mehmet Bayrak          “Kürt Müziği,Dansları ve şarkıları”

Özge    Mehmet Bayrak          “Geçmişten Günümüze Kürt Kadını”

Pencere            Necdet Buldan “Savaşa Mektup”       (Mahkumiyet)

Peri      Murat Erol Coşkun     “Acının Dili Kadın”

Peri      Mahmut Baksi            “Teri Baz”      (Mahkumiyet)

Peri      Evin Aydar Çiçek       “Tutkular ve Tutsaklar”         (Mahkumiyet)

Peri      Naci Kutlay    “21. Yüzyıla Girerken Kürtler”

Peri      Munzur Cem  “Dersim’de Alevilik    (Önce Beraat, sonra mahkumiyet)

Pınar    Cihan Aktaş    “Bacıdan Bayana”

Piramid            Erje Aydın      “İkinci Caddenin Çılgın Yeşili”

Piramid            Erje Aydın      “Hauptbahnhof’da Bir Trene Bindim”

Sel       Enis Batur       “Elma” (Beraat)

Sel       Metin Üstündağ          “Pazar Sevişgenleri”    (Beraat)

Sel       Mehmet Ergüven        “Pusudaki Ten”          (Beraat)

Si         Salih Kevirbiri “Bir Çığlığ

n Yüzyılı-Karapete Xaco”

Su        Melih Pekdemir          “Öcalan Devlet mi?”   (Mahkumiyet)

Su        Zübeyr Kudra “Fetullah’ın Copları”

STKB  ____________            “Hocanın Okulları”     (Beraat)

Tavır   Ahmet Kulaksız          “Zehra ile Canan”

Timaş  Aydoğan Vatandaş      “Argemedon”

Tohum Aytekin Yılmaz          “Çok Kültürlülükten Tek Kültürlülüğe Anadolu”

Umut   Derleme           “İşkencehanelerde Kızıl Direniş Ruhu

Umut   İbrahim Cihan “A.Öcalan’la İmralı’ya”

Umut   Derleme           “Rüzgar Bizden Yana”

Umut   Derleme           “Fırtınalar İçinde Bıçak Sırtında”

Ütopya           Selçuk Eralp    “İşçi Mücadelesi”       (Mahkumiyet)

Zaman Necati Kola     “Bir İsyanın Modeli: Terimizm”

_____  Ahmet Özcan  “Derin Devlet ve Muhalefet Geleneği”

_____  Salman Yüksel “Ankara Çetesinin Vatan Kurtarma Operasyonu”

_____  Salman Yüksel “Çetenin Kimliği”

Almanak Bilgiler

  • Yazar: Ragıp Zarakolu
  • Yıl: 2002
  • Kurum: Yayınlama Özgürlüğü Komitesi Başkanı