Almanak 2008Türkiye bankacılık sektöründe 2008 yılında önemli kurumsal değişme olmamış; 1911 yılından beri ülkemizde faaliyette bulunan Banca di Roma SPA (Unicredit Banca di Roma) şube düzeyindeki faaliyetine son verdiğinden, ülkede faaliyette bulunan banka sayısı (katılım bankaları dışında) 45’e inmiştir. Bankalar şube sayısını arttırarak faaliyetlerini genişletme politikası izlemişler, şube sayısı (ulusal bankaların yurtdışı şubeleri dahil) yüzde 15,4 oranında artarak 8.790’na yükselmiştir. Böylece bankacılık sistemimiz, 2008 yılı sonunda şube sayısı bakımından bankacılık tarihimizin en yüksek düzeyine ulaşmıştır. Bankalarda çalışan sayısı yüzde 8,2 düzeyinde artarak 171.598 kişiye yükselmişse de 2001 yılı bankacılık krizi öncesi düzeyine ulaşamamıştır.

Şube sayısında ve işgören sayısında belirgin artışa karşın, bankacılık sektöründe büyüme yavaşlamış; TL USD karşısında yıl sonu kurlarına göre yüzde 31,3 oranında değer yitirdiğinden, bankacılık sistemimiz USD bazında küçülmüştür.

Bankaların mali yapıları bir ölçüde bozulmuş, likitide riskleri artmış, karları cari Şyatlarla yüzde 8,9, sabit Şyatlarla yüzde 21,0 oranında azalmıştır.

II. Bankacılık Sektöründeki Gelişmeler

II.1 Kurumsal Gelişmeler

II.1. 1 Banka Sayısında Gelişmeler

2008 yılında Türkiye’de faaliyette bulunan banka sayısı bir azalarak 45’e inmiştir. Ülkemizde faaliyette bulunan banka sayısı, 1999 yılında “81” olarak bankacılık tarihimizin en yüksek düzeyine ulaştıktan sonra 2001 bankacılık krizi sonucu hızlı azalış göstererek 2008 yılında 45’e inmiştir.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2008
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2008Bankacılık sektörüne artan yoğunlukla yabancı sermaye girişi sektörün son yıllarda yaşadığı en önemli değişimlerden biri olmuştur. Yabancı bankalar gerek ortaklıklar gerekse satın almalar yoluyla Türkiye bankacılık sektörü içerisindeki paylarını hızla arttırmışlardır. Bu eğilim özellikle 2000’lerin ortalarından itibaren yoğunlaşmıştır.

Yabancı bankaların sektöre girişi sadece sermaye sahipliği yapısında değil bankaların faaliyet alanlarında da değişim yaratmıştır. Bankalar faaliyetlerini reel sektörün Şnansmanından bireysel kredilere yöneltmişlerdir. Bankacılık sektörü 1980 sonrası liberalizasyonla birlikte önemli ölçüde gelişme göstermiş olsa da Şnansal derinleşme düzeyi Avrupa Birliği ülkeleri ile kıyaslandığında oldukça düşük düzeydedir. Bu durum sektörün kendisini yabancı sermaye için cazip bir pazar haline getirmektedir.

Öte yandan bankacılık sektöründeki bir başka eğilim dış piyasalardan borçlanmalarını arttırmış olmalarıdır. Finansallaşmanın yarattığı likidite bolluğunda reel kesim olduğu kadar bankacılık sektörü de sendikasyon ve seküritizasyon kredileri yoluyla dış borçlanma yoluna gitmektedir.

Çalışmada Türkiye bankacılık sektörünün yeniden yapılanma süreci sonrası aldığı genel görünüme yer verilerek bu süreç içerisinde ortaya çıkan temel eğilimleri işaret edilmektedir.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Nuray Ergüneş
  • Yıl 2008
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 20072007 yılında bankacılık sektöründe gelişmeler ana hatları ile şöyle özetlenebilir;

2007 yılında da bankacılıkta yabancılaşma eğilimi sürmüş; bir yandan özel bankalar blok satış yolu ile yabancı banka statüsüne dönüşürken; öte yandan nitelikli pay devirleri nedeniyle özel bankalarda yabancı sermaye payı artmış; yabancı bankaların sektörlerdeki ağırlıkları daha belirginleşmiştir.

Sektör, büyümesini 2007 yılında da sürdürmüş; ancak başlıca göstergeler itibariyle büyüme hızı önceki yıllara göre yavaşlamıştır. Bir önceki yıla göre, YTL bazında, varlık (aktif) artış hızı yüzde 22,1’den yüzde 15,8’e; mevduat artış hızı yüzde 23,4’ten yüzde 14,1’e; kredilerde artış hızı yüzde 42,5’ten yüzde 28,7’ye; dönem net kâr artış hızı yüzde 51,0’dan yüzde 30,7’ye gerilemiştir. Yalnız bankaların özkaynakları artış hızı, yine cari Şyatlarla ve YTL bazında yüzde 14,0’dan yüzde 26,6’ya yükselmiştir.

Bankacılık sektörünün, 2007 yılında GSYİH (GayrisaŞ Yurtiçi Hasıla)’dan daha hızlı büyümesine karşın, TÜİK ulusal gelir hesaplarıyla ilgili yeni seri geliştirdiğinden, bankacılık sektörüne ilişkin başlıca büyüklüklerin GSYİH oranları, belirgin biçimde gerilemiştir. Bir önceki yıla göre banka varlıklarının GSYİH’ya oranı yüzde 87,0’dan yüzde 65,5’e gerilerken, toplam mevduatın oranı yüzde 53,6’dan yüzde 41,7’ye, kredilerin oranı da yüzde 37,3’ten yüzde 32,7’ye gerilemiştir. Oranlardaki düşme bankacılık sektörünün küçülmesinden değil, yeni ulusal gelir serisi hesaplamasından kaynaklanmıştır.

2007 yılında bankalarda sermaye yeterlilik oranı, likidite oranları, bir önceki yıla göre düşmüş, bilanço içi net döviz pozisyon açığı büyümüştür.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2007
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2006Kriz sonrası uygulamaya konulan bankacılık sektörü yeniden yapılandırma programı, ekonomide büyümenin sürmesi, dünya ekonomisinde olumlu gelişmeler, likidite bolluğu, USD’nin değer yitirmesi, 2006 yılında da bankacılık sektörünü niceliksel olarak olumlu yönde etkilemiştir.

2006 yılında bankacılık sektörü, varlık, kredi ve mevduat artışı olarak GSMH’den daha hızlı büyümüş, bir önceki yıla göre banka varlıklarının GSMH’ye oranı %81,6’dan %87,0’a banka kredilerinin GSMH’ye oranı %31,6’dan %37,3’e mevduatın oranı da %51,8’den %53,6’ya yükselmiştir. Bu gelişmeler karşın, Türkiye bankacılık sistemi GSMH’ye oran olarak, gelişmiş ülkeler bir yana, orta gelirli ülkeler grubu ortalamasına göre küçük olma sorununu giderememiştir.

Bankacılık sektöründe iş hacminin genişlemesi, bankalarda çalışan sayısı üzerinde de olumlu etki yapmış, bankacılık sektöründe çalışan sayısı, bir önceki yıla göre %8,2 oranında artmıştır.

Bankacılıkta büyümeye karşın göreceli bir yavaşlama gözlenmektedir. Ayrıca gelecek yıllarda olumsuz etkileri daha somut biçimde görülecek sorunların çekirdekleri oluşmuş ya da netleşmiştir. Bankacılıkta yabancılaşma dışında özkaynak yetersizliği, likidite riskinin yüksekliği, bilanço içi döviz pozisyon açığının büyümesi gibi sorunlar, gelecekte tehlikeli sonuçlar doğurabilecek boyut ve niteliktedir.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2006
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2006Finans piyasaların en temel kurumu bankalardır. Bankacılık sektörü reel sektöre yönelik yürüttüğü Finansal hizmetler ile makro ekonomik gelişimin en önemli belirleyicisi konumundadır. Güçlü bir ekonomi genelde Şnans piyasaları, özelde ise bankacılık sektörünün yapısına ve büyüklüğüne bağlıdır. Tasarrufların verimli ve doğru bir biçimde değerlendirilmesi ve ekonomik büyümeye katkı sağlamak üzere kullanılabilmesi bankacılık sektörünün işleyişi ile yakından ilgilidir. Bankacılık sisteminin öngörülen işlevleri yerine getirebilmesi de ekonomik sisteme duyulan güvene ve politik-makroekonomik istikrara bağlıdır.

Türk bankacılık sektöründe 24 Ocak 1980 kararları ve 1989 yılındaki 32 Sayılı Kanunla önemli bir yapısal değişim başlamıştır. 1994 ve 2000-2001 ekonomik krizleri sonrasında gerek yasal, gerekse ekonomik düzenlemeler ile bankalar yeniden yapılandırılmış ve Türk bankacılık sektörünün yapısı bu tarihlerden sonra önemli ölçüde değişikliğe uğramıştır. 2000-2001 ekonomik krizinden büyük ölçüde etkilenen, işasların, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nun (TMSF) el koymalarının, işten çıkarmaların ve birleşmelerin yaşandığı Türk bankacılık sektöründe 2002 yılından itibaren ekonomide sağlanan göreli düzelme ile sektöre olan yabancı sermayenin ilgisi artmıştır. Öte yandan gerek TMSF’nin, gerekse bankaların kendi istekleri ile birleşmeye gitmesi sermaye yapılarını da güçlendirme yönünde etken olmuştur.

Almanak Bilgiler

  • Yazar İsmail Şiriner
  • Yıl 2006
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2005Kamu sektöründen 2001 yılı ekonomik bunalımdan sonra bankacılık sektörüne doğrudan ve dolaylı biçimde 60.0 milyar YTL dolayında hesaplanan kaynak aktarımı,
sektörü yeniden yapılandırma programı, ekonomide büyümenin sürmesi, dünya ekonomisindeki gelişmeler, YTL’nin özellikle USD’ye karşı reel değer kazanması, 2005 yılında
da bankacılık sektörünü genelde olumlu yönde etkilemiştir.

2005 yılında bankacılık sektörü, varlık (aktif), kredi ve mevduat artışı olarak GSMH’dan daha hızlı büyümüş; bu gelişme sonucu, bir önceki yıla göre, banka varlıklarının GSMH’ya oranı yüzde 71.4’ten yüzde 81.6’ya, banka kredilerinin GSMH’ya oranı yüzde 24.1’den yüzde 31.6’ya, toplam mevduatın oranı da yüzde 46.0’dan yüzde 52.3’e yükselmiştir. Bu gelişmeye karşın, Türkiye bankacılık sistemi GSMH’ya oran olarak, gelişmiş ülkeler bir yana, orta gelirli ülkeler grubu ortalamasına göre dahi küçüktür.

Bankacılık sektöründe iş hacminin genişlemesi, bankalarda çalışan sayısı üzerinde de olumlu etki yapmış, bankacılık sektöründe çalışan sayısı yüzde 4,2 oranında artmıştır.

Bankacılık sektöründe GSMH’ya göre daha hızlı büyümeye karşın, sektörde izleyen yıllarda olumsuz etkileri daha belirgin biçimde görülecek sorunların çekirdekleri oluşmuş
ya da sorunlar netleşmiştir. Bankalar genelinde sermaye yeterlilik oranı düşmüş, likidite riski, yükümlülükleri zamanında yerine getirememe olasılığı artmış, kar ve karlılık
düşmüş, bilanço içi döviz pozisyon açığı büyümüştür. Bu olumsuz gelişmeler dikkatten kaçtığı ya da önlem alınmadığı takdirde, 2001 yılı çapında olmasa dahi, bankacılık sektöründe krize yol açabilir.

Bu gelişmelerin yanı sıra bankacılık sektöründe yabancı sermayeli bankaların ağırlığı artarken, özel bankalar yabancı bankaların denetimine girerken, kamusal sermayeli
bankaların payı gerilemekte, kamusal sermayeli bankaların payı eritilerek, sektör bir şekilde özelleştirilmekte hatta yabancılaştırılmaktadır. Ekonomide fon akımlarının denetimi kamu kesiminden yabancı sermaye eline geçmektedir.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2005
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2004Kamu sektöründen 2001 yılı bunalımından sonra bankacılık sektörüne doğrudan ve dolaylı biçimde aktarılan 60,0 katrilyon TL (milyon YTL) dolayında hesaplanan kaynak, sektörü yeniden yapılandırma programı, ekonomide büyümenin hızlanması, dünya ekonomisinin yükseliş evresinde oluşu, TL’nin özellikle USD’ye karşı değer kazanması, bankacılık sektörünü olumlu yönde etkilemiştir.

2004 yılında bankacılık sektörü ekonomiden daha hızlı büyüdüğünden, banka varlıklarının (aktifinin), bankalardaki mevduatın ve banka kredilerinin GSMH’ye oranları yükselmiştir. Anılan yılda bankaların toplam varlıkları (toplam aktifi, bilanço büyüklüğü) cari fiyatlarla yüzde 22,7 toplam mevduatı yine aynı oranda yüzde 22,7, toplam kredileri de yüzde 47,5 oranında artmıştır. Bu gelişme sonucu banka varlıklarının (toplam aktifin) GSMH oranı yüzde 71,5’e mevduat/GSMH oranı yüzde 46,0’ya, banka kredileri/GSMH oranı da yüzde 24,0’a yükselmiştir. Bu yükselişe karşı, bankacılık sistemimizin yukarıda özetlenen büyüklük göstergeleri, dünyada orta gelirli ülkeler grubuna göre dahi düşüktür. Bankacılık sektörümüzün büyüklüğü, gelişmiş ekonomilerdeki büyükçe tek bir banka boyutundadır.

2004 yılında büyüme ve mali performans iyileşmesi daha çok kamusal sermayeli ticaret bankalarından kaynaklanmıştır.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2004
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

Almanak 2002

1-Genel

Doğrudan ve dolaylı kamu desteğine karşın bankacılık sektöründe sorunlar 2002 yılında da çözülememiştir. Özellikle Şubat 2001 krizinden sonra bankacılık sektörü yeniden yapılandırma programı başlığı altında bankacılık sektörüne banka sermayelerinin güçlendirilmesi ve TMSF (Tasarruf Mevduat  Sigorta Fonuna) ye devredilen bankaların yeniden yapılandırılması amacıyla bankalara kamu fonları doğrudan aktarıldığı gibi TCMB’ ce bankalara zorunlu karşılıklara faiz ödenmesi, takas işlemi ile özel bankaların yabancı para pozisyon açıklarının kapatılması, yabancı para kur riskinin Hazinece üstlenilmesi gibi destekler de sağlanmıştır. Hatta devlet iç borçlanma senetlerine (DİBS) lere ödenen yüksek faizler, söz konusu menkul değerlerin başlıca alıcıları bankalar olduğundan, bankalara dolaylı olarak bir tür fon aktarımı olarak dikkate alınabilir.

BDDK (Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu) nun bankacılık sektörü yeniden yapılandırma programı gelişme raporunda yer alan bilgilere göre, kamu bankalarına görev zararlarının tasfiyesi ve sermaye desteği sağlamak için toplam olarak 28.722 trilyon TL kaynak aktarılmıştır. Ayrıca yönetimi TMSF’ye devredilen bankalara mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yükümlülüklerinin karşılanması, zararlarının kapatılması amacıyla Hazineden TCMB’ den ve fonun kendi kaynaklarından Ağustos 2002 sonuna değin 31.510 trilyon TL kaynak aktarımı gerçekleştirilmiştir. Hazineden kullanılan kaynaklara tahakkuk ettirilen faizlerde hesaba katıldığında TMSF’nin hazineye Ocak 2003 itibariyle toplam borcu 22.,4 milyar USD ye yükselmiştir. Ayrıca sözü edilen bankalara fonun kendi kaynaklarından 4.653 milyon USD kaynak aktarımı gerçekleştirilmiştir

 Doğrudan ve dolaylı olarak yapılan ve en azından 60.0 katrilyon TL nin üstünde kaynak aktarımına karşın, Türkiye bankacılık sisteminin yapısal sorunları, yapısal zayıflıkları izleyen bölümlerde sayısal olarak ortaya konduğu gibi 2002 yılında da sürmüştür.

II.1 Kurumsal Gelişme

1.1 Banka Sayısında Gelişmeler

Türkiye de faaliyette bulunan banka sayısı 1999 yılında (TCMB dışında) 81 olarak en yüksek düzeyine yükselmiş iken, bu sayı 2002 yılı sonunda ayrıntısı tablo 1 de verildiği üzere 54’e inmiştir.

 TABLO I

 Türkiye’de Faaliyet Gösteren Banka Sayısı

                                               1999                 2000                2001            2002  

Ticaret Bankaları                       62                    61                   46                40                    

Kamusal Sermayeli                      4                      4                     3                  3

Özel Sermayeli                           31                    28                  22                20

Fon’daki Bankalar                          8                    11                    6                  2

Yabancı Sermayeli                      19                    18                  15                15

   

Kalkınma ve Yatırım Bank.          19                   18                    15              14     

Kamusal Sermayeli                         3                     3                      3                3

Özel Sermayeli                              13                   12                     9                8

Yabancı Sermayeli                          3                     3                     3                 3                                    

           TOPLAM                              81                  79                   61              54

 

                                                   Kaynak  :  T.Bankalar Birliği

Türkiye de faaliyette bulunan banka sayısı, Kasım/2000 ve Şubat/2001 krizlerinden sonra hızla azalarak 2002 yılı sonunda 54 e inmiştir.

1999-2002 döneminde 20 banka TMSF (Tasarruf Mevduat Sigorta Fonuna) devredilmiştir.Bu bankalardan Egebank, Yurtbank, Yaşarbank, Bank Kapital, Ulusal Bank, Sümerbank çatısı altında birleştirildikten sonra birleşik Sümerbank, OYAK grubuna satılmış ve Sümerbank’ın Oyakbank’a devri 2002 yılında tescil edilmiştir. İnterbank, Esbank, Etibank’la birleştirildikten sonra Etibank da 2002 yılında Bayındırbank’la birleştirilmiştir.

Mevduat toplama ve bankacılık işlemleri yapma izinleri kaldırılmış, başka bir deyişle bankacılık lisansları iptal edilmiş olan İktisat Bankası, Kentbank, EGS Bank ve Toprakbank 2002 yılında Bayındırbank’la birleştirilmiştir.

TMSF’ye devredilen bankalardan, Sümerbank’ın OYAK grubuna satılarak Oyakbank’la birleşmesi dışında, Bank Ekspres Tekfen Grubuna satılarak Tekfen Bank’la birleştirilmiş; Demirbank, HSBC Bank’a, Sitebank Novabank’a satılmış, Tarişbank’ın (Milli Aydın Bankası) Denizbank’a hisse devri 2002 yılında gerçekleştirilmiştir. Fon yönetimine alınan bankalardan Türk Ticaret Bankası’nın ise tasfiyesi hukuki uyuşmazlıklara karşın 2002 yılında da sürmüştür.

Fona devredilen bankalardan, birleştirme, tasfiye, satış süreci sonucu, 2002 yılında Fon bünyesinde bulunan banka sayısı Bayındırbank ve Haziran/2002 de fona devredilen Pamukbank olarak ikiye inmiştir.

Ayrıca 2000 ve 2001 yıllarında 4 adet kalkınma ve yatırım bankasının faaliyet izinleri kaldırılmış Sınai Yatırım Bankası da 2002 yılında Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ile birleştirilmiştir.

Türkiye’de şube düzeyinde faaliyette bulunan yabancı bankalardan Kıbrıs Kredi Bankası’ nın faaliyet izni kaldırılmış,Rabobank’ ın tasfiyesi kararlaştırılmış, The Chase Manhattan Bank ve Morgan Guaranty Trust Company,”JP Morgan Chase Company” ünvanı altında birleşmişlerdir.

Özel ticaret bankalarından Birleşik Türk Körfez Bankası, önce Osmanlı Bankası, Osmanlı Bankası’ da daha sonra T.Garanti Bankası ile birleştirilmiştir.Yine bu dönemde kamusal sermayeli T.Emlak Bankası, T.Ziraat Bankası’na devredilmiştir. Bu bağlamda gelişmeleri özet olarak ortaya koymak üzere Tablo XV de düzenlenmiştir.

Bankaların fon yönetimine alınması,bankalar arası birleşme devir ve satın almalar bazı bankaların bankacılık faaliyet izinlerinin doğrudan kaldırılması ve tasfiye sürecine giren bankalar, 1999-2002 döneminde ayrıntısı yukarıda açıklandığı üzere Türkiye’de faaliyette bulunan banka sayısının 27 azalarak 54 e inmesine yol açmıştır.

1.2 Şube Sayısındaki Gelişmeler

Banka şube sayısı (K.K.T.C. ve yabancı ülkelerdeki şubeler dahil) 2000-2002 döneminde, bankaların birleşmesi veya tasfiye sürecine girmeleri ve bankalarda yeniden yapılandırma çalışmaları sonucu şube kapatılması ile, tablo II de gösterildiği gibi 7.837 den 6.106 ya inmiştir.

         TABLO  II

            Bankacılık Sisteminde Şube Sayısı

 

                                                             1999                      2000              2001               2002    

Ticaret Bankaları                                1760                        7807             6889               6087

Kamusal Sermayeli                              2865                       2834             2725               2018

Özel Sermayeli                                    3960                       3738              3523               3659

Fon’daki Bankalar                                  714                        1073                408                203

Yabancı Sermayeli                                121                         117                 233                206

Kalkınma ve Yatırım  Bank.                    31                           30                  19                 19

Kamusal Sermayeli                                  12                          11                    4                   4

Özel Sermayeli                                         16                         16                  12                  12

Yabancı Sermayeli                                      3                           3                    3                   3

               TOPLAM                                  1.791                    7.837              6.908            6.106

 

                                                     K.K.T.C. ve Yabancı ülkelerdeki şubeler dahil

                                                                           Kaynak T.Bankalar Birliği

2000-2002 döneminde banka şube sayısı (TCMB dışında) ayrıntısı tablo II de verildiği gibi 1.720, başka bir deyişle yaklaşık yüzde 22,.0 oranında azalarak, 1980 sonrasındaki en düşük düzeyi olan 6.106 ya inmiştir. Şube sayısındaki azalış esas itibariyle kamusal sermayeli ticaret bankaları ile fona devredilen bankalardan kaynaklanmıştır. Kamu bankalarında yeniden yapılandırma çalışmaları, Fon’a alınan bankaların birleştirilmesi ve tasfiyesi, şube sayısında ciddi azalışa yol açmıştır. Özel bankaların şube sayısında 2002 yılında az da olsa bir artış olmuş; sayı 3523’den 3.659’a yükselmiştir.Fondaki bazı bankaların özel sermayeli bankalara satışı, bu artışta etkili olmuştur. Yabancı sermayeli bankaların şube sayısındaki artış ise, Demirbank’ın HSBC Bank’a satışının sonucudur.

II.2 Bankacılık Sisteminde Çalışanlar (Personel Sayısı)

Bankacılık sisteminde çalışan sayısında 1999-2002 dönemindeki gelişmeler (TCMB dışında) Tablo III de verilmiştir.

                                         TABLO  III 

                             Bankacılık Sisteminde Çalışanlar

 

                                                             1999                 2000                 2001                  2002 

Ticaret Bankaları                               168.558            164.845             132.274              118.329

Kamusal Sermayeli                             72.007              70.191               56.108                40.158

Özel sermayeli                                    76.386               70.954               64.380                66.869

Fon’daki Bankalar                                15.980               19.815                 6.391                 5.886

Yabancı Sermayeli                                4.185                 3.805                 5.395                 5.416

Kalkınma ve Yatırım Bankaları               5.430                 5.556                 5.221                 4.942
                               TOPLAM             173.988             170.401             137.495             123.271
                                                                   Kaynak,T.Bankalar Birliği

Bankacılık sisteminde çalışan sayısı 1999-2002 döneminde yüzde 29.1 oranında azalarak 173.988 kişiden 123.271 kişiye inmiştir. Başka bir deyişle çalışan sayısı üç yıllık bir dönemde 50.717 kişi azalmıştır. 2001 yılındaki hızını kaybetmiş olmakla beraber, bankacılık sisteminde çalışan sayısı 2002 yılında da azalmayı sürdürmüş; çalışan sayısı 14.224 kişi veya %10.3 oranında azalmıştır. Çalışan sayısında azalma en büyük boyutlu olarak kamusal sermayeli ticaret bankalarında gerçekleşmiştir. Söz konusu bankalarda çalışan sayısı üç yıllık dönemde %44.2; 2002 yılında %28.4 oranında azalmıştır. Fon yönetimine alınan bankaların bir bölümünün birleştirilmesi, bazılarının da tasfiye sürecinin başlatılması ve Sümerbank bünyesinde 6 banka olmak üzere 10 bankanın satışı, söz konusu bankalarda personel sayısının 2000 yılına göre 2002 yılı sonunda yaklaşık %70 oranında azalışa yol açmıştır. 2002 yılında özel sermayeli bankalarda çalışan sayısının yeniden artışa geçtiği görülmektedir. Ancak %4.0 dolayındaki bu artış, iş hacmi gelişmesinden çok, Fon’a devredilen bazı bankaların özel sermayeli bankalara satışının bir sonucudur.

II-3 Bankaların Varlık (Aktif) Büyüklüğü ve Yapısı

Yazı hazırlanırken bankaların 2002 yıl sonu itibariyle onaylanmış bilançoları tümüyle açıklanmamış olduğundan bankaların varlık (aktif) büyüklüğüne ilişkin veriler, 2002 yılı için Eylül sonu itibariyle, bir önceki yılın eş dönemiyle ve 2001 sonuyla karşılaştırmalı olarak tablo IV de verilmiştir.

                           TABLO  IV

           Bankaların Varlık (Aktif) Büyüklüğü

                                                (Eylül / 2002)

2001 yılı sonuna

                                              Toplam  Varlık                  Yıllık Değişim %        göre değişim %     

                                        Trilyon TL / Milyon USD              TL     USD                TL         USD  

Ticaret Bankaları                 192.610          116.170             19.2      9.2             21.5          6.0   

Kamu Bankaları                    65.689             39.620             42.4     30.4             22.0          6.5

Özel Bankalar                     109.510             66.050              27.8    17.1             16.9          2.0

Fon’daki bankalar                  11.285               6.806             (43.2)  (48.0)            79.0        63.3

Yabancı Bankalar                    6.126               3.694             (38.2)  (43.5)             21.2         6.0

Kalkınma ve Yat. Bank.          9.136               5.510              11.2     1.8              17.1         2.2 

                 TOPLAM              201.746          121.680               18.8     8.8             21.2         5.8

                                                            Kaynak;T.Bankalar Birliği  

                                                      Not:Eksiler (  )  içinde gösterilmiştir.

Eylül/ 2002 sonu itibariyle Türkiye bankacılık sisteminin varlık (aktif) büyüklüğü 201.746 trilyon TL. aynı tarihteki cari kurla da 121.680 milyon USD dir. Bu tutar bir önceki yılın eş tarihine, başka bir deyişle 30 Eylül 2001 tarihine göre, TL olarak %18.8 USD bazında da %8.8 oranında artış göstermektedir. 2001 yıl sonuna göre, Eylül 2002 tarihi itibariyle banka varlıklarında artış, cari fiyatlarla TL olarak %21.5 düzeyinde olurken USD bazında artış %6.0 düzeyinde kalmıştır.

Bankaların varlık (aktif ) büyüklüğü 2001 yılında TL olarak %60.0 oranında artarken, USD bazında %26.0 oranında azalmış idi. 2002 yılında ise bankaların varlık büyüklüğünde artış TL olarak,TEFE artışın gerisinde kalırken USD olarak artış göstermiştir. USD olarak artış, USD/TL kurundaki artışın fiyat artış hızının gerisinde kalmasından kaynaklanmıştır.

2002 yılında kamu bankalarında varlık artışının özel sermayeli ticaret bankalarından daha hızlı olduğu görülmektedir.Bu gelişmede Pamukbank’ın Fona devredilmesi etkili olmuş; Fon yönetimindeki bankaların varlık büyüklüğünün 2001 yıl sonuna göre artmasına yol açmıştır.

II.4 Banka Kredilerinde Gelişmeler

Eylül 2002 sonu itibariyle banka kredilerinin boyutu ve banka kredilerinde bir önceki yılın eş dönemine, 2001 yıl sonuna göre, banka grupları itibariyle gelişmeler TL ve USD bazında Tablo V de verilmiştir.

                                                                       TABLO V

                                                    Banka Kredilerinde Gelişmeler

                                                                    (Eylül /  2002)

                                                                                         

                                                                                                     Yıllık              2001 Sonuna

Banka Kredileri                                  Tutar                        Değişme (%)     Göre Değişim (%)

                                             Trilyon TL   Milyon USD           TL        USD           TL         USD  -

 

Ticaret Bankaları                    40.891         24.657           (4.4)      (12.5)         14.7                -    

Kamusal Sermayeli                      7.907       4.768            (9.6)      (17.2)       (10.2)         (21.7)

Özel Sermayeli                          29.757       17.943           (1.8)      (10.1)        19.1             3.9

Fon’daki Bankalar                        1.267             764           (29.1)     (35.0)      150.5        118.5

Yabancı Sermayeli                      1.960            1.182            0.6       ( 7.9)       44.6           26.1

Kalkınma ve Yatırım Bank.      5.595            3.374            (0.7)        (9.1)         5.0           (8.4) 

                     TOPLAM              46.486          28.031           (4.0)      (12.1)        13.4         (1.1)

 

                                                                      Kaynak; T.Bankalar Birliği

                                                             Not:Eksiler (  ) olarak gösterilmektedir.

2000 Eylül sonu itibariyle banka kredilerinin takipte krediler dışında ulaştığı boyut 46.486 trilyon TL., cari kurla da 28.031 milyon USD dir. Bu hacimdeki kredi bir önceki yılın eş dönemine göre TL olarak %4.0, USD olarak %12.1 oranında azalış göstermektedir.Geçici verilere göre ise yılın ilk dokuz ayında banka kredileri TL olarak %13.4 oranında artarken, USD olarak hafifçe %1.1 oranında azalmıştır. Ancak yılın son çeyreğinde ekonominin hızla büyüdüğü ve yıl sonu döviz kurunun da hafifçe de olsa 30.Eylül.2002 kurundan daha düşük olduğu dikkate alındığında, 2002 yılında banka kredilerinin sınırlı boyutta da kalsa USD bazında da arttığı tahmin edilmektedir. Ancak kredilerdeki genişlemenin, yıllık TEFE artışı 30.8’altında kaldığına kuşku yoktur. Kredi artışında yavaşlama hatta bir önceki yılın eş dönemine göre gerileme esas itibariyle kamusal ticaret bankalarından kaynaklanmıştır. Kamusal sermayeli ticaret bankalarının kredi hacmi içindeki payı bu yavaşlamanın sonucu Eylül/2002 sonunda %17.0 gerilemiştir.

4.1 Takipteki Krediler

Takipteki krediler,takipteki kredilerin oranındaki gelişmeler,tablo VI da verilmiştir.

                                                              

TABLO VI

                                                  Takipteki Krediler /  Toplam Krediler  

                                          Eylül / 2001               Aralık / 2001             Eylül / 2002       

Ticaret Bankaları                       20.7                            25.6                         33.7   

Kamu Bankaları                          39.2                            40.7                         59.7

Özel Bankalar                               4.7                            17.8                          22.3

Fon’daki Bankalar                      219.6                          199.7                        182.0

Yabancı Bankalar                          4.5                             5.4                            4.8

Kalkınma ve Yatırım Bank           2.7                              7.5                           2.8  

                         TOPLAM              18.6                          23.2                          29.9

                    Not: Takipteki krediler,ayrılan karşılıklar öncesi tutarı göstermektedir.

                                                  Kaynak;T.Bankalar Birliği

Takipteki krediler/krediler oranı bankalar genelinde Eylül 2001 sonunda %18.6 düzeyinde iken, bu oran Aralık/2001 sonunda %23.6 ya, Eylül 2002 itibariyle de %29.9 a yükselmiştir. Aralık/ 2002 sonunda takipteki kredilerin toplam kredilere başka bir deyişle sorunsuz kredilere oranının %30.0 aştığı tahmin edilmektedir.

Sorunlu ya da donuk veya takipteki krediler, esas itibariyle ticaret bankalarından kaynaklanmaktadır. Ticaret bankalarında Takipteki Krediler/Krediler oranı ticaret bankalarında Eylül 2001-Eylül 2002 döneminde %20.7 den %33.7 ye yükselmiştir. Bu bağlamda özel ticaret bankalarında takipteki krediler oranının %4.7 den %22.3 e yükselmesi dikkati çekmektedir. Fon’a devredilen bankalarda takipteki krediler oranı, işlemiş faizlerin de tahsil edilememesi nedeniyle %182.0 gibi çok yüksek düzeydedir. Fondaki bankaların büyük ya da hakim ortaklarına verilen krediler, söz konusu bankalarda takipteki krediler oranını yükseltmiştir.

Eylül/2002 itibariyle yabancı bankalar ile kalkınma ve yatırım bankalarında takipteki krediler oranı sırasıyla %4.8 ve %2.8 gibi düşük düzeylerde olup, bir önceki yıla göre belirgin bir değişme göstermemektedir

4.1.1 Fon’a Devredilen Bankalarca Hakim Ortaklarına Açılan Krediler

Takipteki kredilerin önemli bir bölümünü, Fon’a devredilen bankaların büyük ya da hakim ortaklarına vermiş oldukları krediler oluşturduğundan, söz konusu ortakların ya da hakim grupların kullanmış oldukları nakdi ve gayri nakdi krediler ve bu kredilerden Nisan/2003 itibariyle yapılan tahsilat, düzenlenen Tablo VII de verilmiştir.

                                                                        TABLO VII

         TSMF’YE DEVREDİLEN BANKALARCA HAKİM ORTAKLARA AÇILAN KREDİLER

(MilyonUSD)                                                                                                                         

                                                                     Ortağın Kullandığı        Yapılan                Tahsilat

Banka                          Hakim Ortak                    Kredi (1)              Tahsilat (2)            Oranı (%)         

Bank Ekspres            Korkmaz Yiğit                       421.8                     6.7                       1.6

İnterbank                    Cavit Çağlar                      1.440.4                   12.4                        0.9

                                    (Nergis Grubu)  

Esbank                       Zeytinoğlu Grubu                 670.2                    98.7                      14.7

Yaşarbank                  Yaşar Grubu                        144.4                    20.1                      13.9

(Tütüncüler Bankası)

Egebank                      Demirel Grubu                    498.1                      9.9                        2.0

Sümerbank                 Gariboğlu Grubu                 359.1                    13.8                        3.8

Yurtbank                     Balkaner Grubu                1.021.6                      6.0                        0.6

Bank Kapital               Ceylan Grubu                       404.9                      8.0                        2.0

Etibank                        Dinç Bilgin                           842.0                    40.6                        4.8

                                     (Medya Grubu)    

Demirbank                  Cıngıllıoğlu                          110.3                    ------                      -------

İktisat Bankası           Erol Aksoy                           922.0                      69.2                      7.3

Kentbank                    M.Süzer                               286.6                        7.1                      2.5

EGS Bank                   EGS Grubu                          299.5                        0.2                      0.1

Site Bank                    Sürmeli Grubu                         6.8                        0.5                      7.3

Toprakbank                Halis Toprak                         545.7                        2.6                       0.5

Bayındırbank              Kamuran Çörtük                   160.7                      13.6                       8.5

Pamukbank                Çukurova Grubu               2.838.9                         -----                     -----                                                                              

                                              TOPLAM             10.973.0                     309.4                        2.8      

                       Kaynak ;Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu Nisan/2003 Raporu

Tablo VII de ayrıntısı verildiği gibi, Fon’a devredilen bankaların büyük ortaklarının ya da hakim grupların kullanmış oldukları ve önemli bir bölümü nakit olan kredilerin tutarı 10.973.0 milyon USD dir. Bu kredilerden Nisan 2003 tarihi itibariyle 309.4 milyon USD tahsil edilebilmiş, tahsilat oranı %2.8 düzeyinde kalmıştır.

4.2 Gayri Nakdi Krediler (Kefalet ve Garantiler)

Bankaların, teminat mektubu, akreditif açılması, poliçe kabul ya da avalleri,kredi kartları, prefinansmanlara verilen garantiler gibi gayri nakdi kredilerinde gelişmeler tablo VIII de verilmiştir.

                                                                         TABLO VIII

                                                                Gayri Nakdi Krediler

                                                                        (Eylül / 2002)

                                                                                                                                  

                                                                                               Aralık 2001 Göre

                                                      Tutar                                 Yıllık Değişim %            Değişim %

                                     Trilyon TL      Milyon USD                 TL         USD                    TL         USD

Kefalet ve Garantiler     44.153         26.624                       8.9         (0.2)                  18.2          3.1

                                                            Kaynak;T.Bankalar Birliği

Bankaların vermiş olduğu gayri nakdi kredilerin (garanti ve kefaletlerin) tutarı, Eylül/ 2002 sonu itibariyle 44.153 trilyon TL, cari döviz kuru ile de 26.624 milyon USD dir. Bu tutar bir önceki yılın eş dönemine göre TL olarak %8.9 oranında artarken, USD de olarak, hafifçe binde 2 oranında azalmıştır. 31 Aralık 2001’e göre ise yılın ilk dokuz ayında bankaların gayri nakdi kredileri TL olarak %18.2 oranında artarak 37.341 trilyon TL den 44.153 trilyon TL ye, USD bazında da %3.1 oranında artışla 25.812 milyon USD den 26.624 USD ye yükselmiştir. Takipteki krediler bir yana bırakılacak olursa, gayri nakdi kredilerin boyutu, bankaların nakit kredilerinin %95.0 na ulaşmıştır.

Eylül 2002 sonu itibariyle gayri nakdi kredilerin banka grupları arasında dağılımı incelendiğinde,özel ticaret bankalarının payının %69.6, kamusal sermayeli ticaret bankalarının %13.5, Fona devredilen bankaların %9.7, yabancı sermayeli bankaların %4.1, kalkınma ve yatırım bankalarının da %3.1 oranında olduğu görülmektedir.

4.3  Mali Borçların Yeniden Yapılandırılması (İstanbul Yaklaşımı)

4743 sayılı kanun ile finansal krizler sonucu ödeme gücünü yitirmiş olan reel sektör şirketlerinin faaliyetlerini sürdürerek yeniden üretim ve geri ödeme gücü kazanmalarına olanak vermek amacıyla, mali sektöre olan borçların yeniden yapılandırılmasına ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda “Finansal Yapılandırma Çerçeve Anlaşmaları (FYÇA), ile banka alacaklılarının BDDK onayı ile sözleşmeye bağlanarak gerektiğinde borçluya ek finansman desteği de sağlamak yoluyla yeniden yapılandırılması veya yeni ödeme (itfa) planına bağlanması olanaklı hale getirilmiştir. BDDK Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Programı Gelişme Raporu’nda yer alan bilgilere göre, Mart 2003 itibariyle 51 adet küçük ölçekli ve 26 gruba ait toplam 180 büyük firma yeniden yapılandırma kapsamına alınmıştır. Küçük ölçekli firmalara ilişkin yeniden yapılandırma kapsamına alınan borç tutarı 385 milyon USD düzeyinde kalırken, büyük ölçekli firmalar için bu tutar 5.2 milyar USD’ye ulaşmıştır. Söz konusu tarih itibariyle bağıtlanan sözleşme tutarı ise 283.2 milyon USD’ı küçük firmalara ve 3.5 milyar USD’da büyük firmalara ait olmak üzere 3.5 milyar USD’ye yaklaşmıştır.

 II.5  Mevduatta Gelişmeler

Ticaret bankalarının ana kaynağını oluşturan mevduatta 2002 yılındaki gelişmeler Eylül 2002 tarihi itibariyle, bir önceki yılın eş dönemine ve 2001 yıl sonuna göre, Tablo:IX da verilmiştir.

                                                                      TABLO  IX                                                  

Mevduatta Gelişmeler

Eylül 2002

                                                                                                                       Aralık 2001’e

        Tutar                             Yıllık Değişim  (%)                                     Göre Değişim  (%)                                   

                         Trilyon TL        Milyon USD               TL           USD                       TL      USD

Mevduat           135.983               81.996               20.2          10.1                      16.1      1.3

                                   

                                                             Kaynak;T.Bankalar Birliği

2001 yıl sonunda bankalarda toplam mevduat 117.121 trilyon TL iken, yılın ilk dokuz ayında cari fiyatlarla %16.1 oranında artarak, Eylül 2002 sonu itibariyle 135.983 trilyon TL ye yükselmiştir. Bir önceki yılın eş dönemine göre ise, yine Eylül 2002 sonu itibariyle yıllık mevduat artış hızı,TL olarak %20.2 düzeyinde olmuştur. Eylül 2001 tarihi itibariyle toplam mevduat USD bazında 74.498 milyon dolar iken, Aralık 2001 de 80.961 milyon dolara, Eylül 2002 sonu itibariyle de cari kurlarla 81.996 milyon USD ye yükselmiştir. Buna göre Eylül 2002 itibariyle toplam mevduatta USD bazında artış, bir önceki yıla göre %10.9, Aralık 2001 sonuna göre de %14.6 olarak fiyat artış hızının gerisinde kaldığından, 2002 yılında mevduat sabit fiyatlarla artmadığı hatta reel olarak gerilediği halde USD bazında artmış gözükmektedir.

5.1 Mevduatın TL ve Yabancı Para (YP) Olarak Dağılımı

TCMB’nin geçici verilerine göre 27 Aralık 2002 tarihi itibariyle bankalardaki toplam mevduatın %43’u TL ve %57 si de yabancı para (YP) mevduattır. YP mevduat, bankalararası mevduatın bir bölümü de yabancı para cinsinden olduğundan, döviz tevdiat hesaplardan (DTH) bir miktar daha fazladır. 2002 yılında bankalardaki TL mevduatın payı sınırlı ölçüde de olsa yükselirken, YP mevduatın payı gerilemiştir. Gerçekten Aralık/ 2001 sonu itibariyle toplam mevduatın %40.3’ü TL, %59.7 si YP mevduat şeklinde iken, geçici verilere göre 2002 yılı sonunda TL mevduatın payı %43’e yükselirken, YP mevduatın payı %57’ye gerilemiştir. Döviz kurundaki artışın fiyat artış hızının gerisinde kalışı, TL mevduat getirisinin DTH lardan daha yüksek oluşu nedeniyle DTH ların bir bölümünün TL’ ye çevrilmesi, 2002 yılında TL mevduatta DTH lara göre daha hızlı bir artışa yol açmıştır.Bununla beraber 2002 yılı sonu itibariyle de toplam mevduat içinde yine de en önemli mevduat türünü döviz tevdiat hesapları oluşturmaktadır. Ancak DTH’ ların toplam mevduat içindeki payı Eylül/ 2001 de %58.0 düzeyinde iken, bu pay 2001 yıl sonunda %56.0 ya,geçici verilere göre 2002 yılı sonunda da hafifçe %55.8 e gerilemiştir.

5.2 Mevduatın Banka Grupları Arasında Dağılımı

Eylül 2002 sonu itibariyle mevduatın banka grupları arasındaki dağılımı bir önceki yılın eş dönemi ve 2001 yılı sonu ile karşılaştırmalı olarak Tablo X da verilmiştir.

                            TABLO   X

                 Mevduatın Banka Grubları Arasındaki  Dağılımı

                                                        Eylül / 2002                    Eylül / 2001      Aralık / 2001

                                    Tutar (Trilyon TL)         Pay %             Pay(%)               Pay(%)                                                                                                                  

Kamu Bankaları                   47.200                      35                     30                        32

Özel Bankalar                      76.893                      57                     54                        61

Fon’daki Bankalar                  8.596                        6                     13                          5

Yabancı Bankalar                   3.294                        2                      4                           2                                          

                 TOPLAM          135.983                    100                    100                       100

                                                         Kaynak; T.Bankalar Birliği

Eylül 2002 sonu itibariyle toplam mevduatın %57.0’si özel ticaret bankalarında, %35.0 kamusal sermayeli bankalarda , %6.0’ sı Fondaki bankalarda olup, yabancı bankaların mevduat içindeki payı %2.0 dolayındadır. 2002 yılında kamusal sermayeli ticaret bankalarında mevduatın daha hızlı artması sonucu, söz konusu bankaların payı bir önceki yıla göre %30 dan%35 e yükselirken, özel bankaların payı ise 2001 yılı sonuna göre gerilemiştir.

II.6 Banka Özkaynakları

Eylül 2002 sonu itibariyle banka özkaynaklarının banka grupları itibariyle tutarı, bir önceki yılın eş dönemine ve 2001 yıl sonuna göre değişim Tablo XI de verilmişti

                                                                            TABLO XI

 

                                                                 Banka  Özkaynakları

                                                                          Eylül / 2002

  Yıllık                                                       2001 sonuna

                                                                Göre değişim%           TUTAR

Değişim %                                                                             

                                             Trilyon TL   Milyon USD            TL        USD           TL        USD

 

Ticaret Bankaları                  15.887            9.580              27.1      16.4           88.4        64.3   

Kamu Bankaları                         5.300            3.196               34.5      23.2           32.9         15.9

Özel Bankalar                          10.772            6.495               44.8      32.6          148.1       116.4

Fon’daki Bankalar                     (1.421)            (857)              ----         -----        (217.9)    (177.3)

Yabancı Sermayeli                     1.236               746              116.8      98.4          125.1        96.3

Kalkınma ve Yat. Bank.          2.201           1.327                78.6      63.6           69.4        47.8

 

                     TOPLAM            18.088         10.907                31.8      20.6           85.9        62.1

 

                                                          Kaynak ; T.Bankalar Birliği

Not: (x) Enflasyon muhasebesine göre, zararlar indirildikten sonra, dönem ve geçmiş   

            yıllar karları hariç özkaynak tutarı.

Eksiler (  )  içinde gösterilmektedir.

Bankacılık sektörünün öz kaynak tutarı, Eylül/ 2002 sonu itibariyle enflasyon muhasebesine göre, 18.088 trilyon TL, cari döviz kuru ile de 10.907 milyon USD dir. Bu tutar, bir önceki yılın eş dönemine göre TL olarak %31.8, USD olarak da %20.6 oranında artış göstermektedir. Eylül/ 2002 sonu itibariyle bankaların özkaynak tutarı 2001 yılı sonu ile karşılaştırıldığında, artışın TL olarak %85.9 ve USD olarak da %62.1 düzeyinde daha belirgin olduğu görülmektedir. Krediler için ayrılan karşılıklar nedeniyle, 2001 yıl sonunda banka zararlarının büyümesi sonucu banka özkaynaklarının Eylül /2001’ e göre azalması, yılın ilk dokuz ayında banka özkaynaklarında Aralık/ 2001’e göre artışının daha yüksek oranda hesaplanmasına neden olmuştur.

Tablo XI de izlenebileceği gibi, 2002 yılında banka özkaynaklarında artış, büyük ölçüde özel sermayeli ticaret bankalarından kaynaklanmıştır. Dönem zararının azalması, 2001 yıl sonunda toplu olarak zararlı olan özel ticaret bankalarının 2002 yılında kara geçmeleri özkaynak artışında etkili olmuştur. Aralık/ 2001’ e göre yılın ilk dokuz ayında özkaynak artışı özel ticaret bankalarında TL olarak %148.1’ e ulaşırken, yabancı bankalarda %125.1, kalkınma ve yatırım bankalarında %69.4 düzeyinde olmuş, kamu bankalarında ise %32.9 düzeyinde kalmıştır. Bankaların Eylül/ 2002 sonu itibariyle özkaynaklar, önceki dönemle karşılaştırılırken, söz konusu tarih itibariyle tutarların, enflasyon muhasebesine göre hesaplandığı göz önünde tutulmalıdır. Enflasyon muhasebesi uygulanmış bilanço verileri ile uygulanmamış bilanço verilerinin karşılaştırılması bazı farklar yaratmaktadır.

2002 yılında banka özkaynaklarının güçlenmesi bankaların finansal yapılarını önceki dönemlere göre iyileştirmiştir. Bankalar Aralık/ 2001 sonu itibariyle varlıklarının (aktiflerinin) %7.2’sini özkaynakları ile fonlarken, bu oran Eylül 2002 sonu itibariyle %10.2’ ye yükselmiştir. Bununla beraber, bankalarda serbest özkaynak bulunmamakta, net çalışma sermayesi açığı azalmış olmakla beraber sürmektedir. Daha açık bir deyişle bankalar özkaynakları ile, ayrılmamış iştirakler, bağlı ortaklıklar, bağlı menkul değerler, takipteki alacakların karşılık ayrılmamış net tutarı ve maddi duran varlıklarından oluşan donuk varlıklarını (aktiflerini) finanse edememektedirler. Bu durum bankacılık jargonunda serbest özkaynak açığı ya da net çalışma sermaye açığı terimleriyle ifade edilmektedir. Bankacılık sisteminde net çalışma sermayesi açığının toplam banka varlıklarına oranı Aralık/ 2001 sonunda binde sekiz düzeyindeyken, Eylül /2002 itibariyle binde 7’ ye gerilemiştir .Sistemdeki net çalışma sermayesi ya da serbest özkaynak açığı özel sermayeli ticaret bankaları ile Fon yönetimindeki bankalardan doğmaktadır. Gerçekten özel bankalarda net çalışma sermayesi açığının toplam varlıklara oranı Eylül/ 2002 sonu itibariyle %3.1 düzeyinde iken, bu oran Fon’a devredilen bankalarda %26.9’a yükselmektedir. Kamusal sermayeli bankalarda net çalışma sermayesi açığı mevcut bulunmamaktadır. Kamusal sermayeli ticaret bankalarında net çalışma sermayesinin toplam aktiflere oranı Eylül/ 2002 sonu itibariyle artı %2.8 düzeyindedir.

6.1 Özkaynak Yapısı

Bankalarda da özkaynak üç ana öğeden, (I) ödenmiş sermaye, (II) yedek akçeler (dönem ve birikmiş zararlar indirildikten sonra ) ( III) değerlendirme fonlarından oluşmaktadır. Enflasyon muhasebesine göre yeniden değerlemeden doğan değer artışları, başka bir deyişle enflasyona göre özkaynakların düzeltilmesi, yedek akçeler arasında gösterilmektedir. Eylül/ 2002 sonu itibariyle bankacılık sektörünün özkaynak yapısı yada bileşimi Tablo XII de verilmiştir.

                                                             TABLO XII

                                                 Bankaların Özkaynak Yapısı

                                                             (Eylül / 2002)

                                                                Tutar

ÖZKAYNAK                        TL(Trilyon)            USD (Milyon)           Toplam İçindeki Pay (%)

Ödenmiş sermaye                     11.715                    7.064                                   64.8

Yedek Akçeler,net                     51.207                  30.877      

Toplam  Zarar                         (45.921)                (27.690)

Yedek Akçeler, net                      5.286                    3.187                                   29.2

Değerleme Fonu                         1.087                       656                                     6.0

                                           

                    TOPLAM              18.088                  10.907                                  100.0

 

                                               Kaynak ; T.Bankalar Birliği

Bankalarda özkaynağın ana öğesini, ödenmiş sermaye oluşturmaktadır. Eylül/ 2002 sonu itibariyle ödenmiş sermayenin öz kaynak içindeki payı %64.8 düzeyindedir. Enflasyon muhasebesine göre, fiyat düzeyindeki değişikliğe göre yapılan yeniden değerlemeden doğan farklar bir tür sermaye yedeği olarak yedek akçeler arasında gösterildiğinden, bankaların Eylül/2002 sonu itibariyle yedek akçeleri toplamı 51.207 trilyon TL ye ulaşmıştır. Ancak anılan tarihte bankaların birikmiş zararları ile 2002 yılının ilk dokuz aylık dönemindeki zararları toplamı da 45.291 trilyon TL ye (cari kurlar 27.690 milyon USD) ulaşmış olduğundan, yedek akçelerin özkaynaklara net katkısı %29.2 düzeyinde kalmıştır.

Zararın reel bir kaynak kaybı olmasına karşın, yeniden değerlemeden doğan değer artışı kaynak girişi sağlamaz. Banka bilançolarında birikmiş ve dönem zarar toplamı yedek akçeler tarafından hesaben karşılanmış gözükmekle beraber, fon akışı yönünden bu görüntü yanıltıcıdır. Fon girişi sağlamayan değer artışı ile, fon çıkışını gerektiren bir kaybın kapatılması ancak hesaben olur. Bankalar zararları nedeniyle kaynak kaybına uğramışlardır ve bu kaynak kaybını da, net kar ve sermaye artışı gibi kaynak girişi sağlayan kalemlerle kapatamamışlardır. Bu anlamda bankalarda gerçek kaynak girişi sağlayan özkaynak bulunmamaktadır.

II.7 Bankaların Kar ve Zararlarında Çelişmeler

Bankaların Eylül 2002 sonu itibariyle faaliyet sonuçları, dönem net kar ve zararı olarak bir önceki yıl ve 2001 yıl sonu ile karşılaştırmalı şekilde Tablo XIII de verilmiştir.                                                     

TABLO XIII

 

                                                   Bankaların Dönem Net Kar Ve Zararı

                                                                                          

                                                     Eylül / 2001             Aralık / 2001                 Eylül / 2002

                                                TL            USD             TL             USD              TL             USD

                                           (Trilyon)   (Milyon)    (Trilyon)     (Milyon)      (Trilyon)     (Milyon)

 

Ticaret Bankaları              (5.481)       (3.609)     (5.356)       (3.702)       (1.119)         (675)

Kamu Bankaları                      (407)           (268)            (21)            (14)             560            338

Özel Bankalar                          768              506        (3.344)        (2.312)             582            351

Fon’daki Bankalar                 (6.172)         (4.064)      ( 2.410)       (1.666)         (2.331)      (1.406)  

Yabancı Sermayeli                    330              217            419             290                70             42

Kalkınma ve Yat. Bank.         378              249            192             132              451           272

 

                     TOPLAM        (5.103)         (3.360)     (5.164)       (3.570)          (668)        (403)

                                       Kaynak ; T.Bankalar Birliği

                                      Not : Zararlar (   )  içinde gösterilmektedir.

Eylül/ 2002 sonu itibariyle bankacılık sektörünün toplam net zararı 668 trilyon TL ya da cari kurla 403 milyon USD’ dir. 2002 yılının ilk dokuz ayında da bankacılık sektörü zarar etmiş olmakla beraber; zarar tutarı, bir önceki yıl eş dönemine ve Aralık/ 2001 sonuna göre belirgin biçimde azalmıştır. Tablo: XIII de ayrıntılı olarak verildiği üzere; bankacılık sektörü Eylül /2001 sonu itibariyle 5.103 trilyon TL zarar etmiş iken, 2001 yıl zararı 5.164 trilyon TL olmuş, net zarar tutarı 2002 yılının ilk dokuz ayında ise 668 trilyon TL ye gerilemiştir. Dolar bazında ise Eylül/ 2001 sonu itibariyle 3.360 milyon USD olan bankacılık sektörü net zararı, Aralık/ 2001 sonunda 3.570 milyon USD ye yükselmiş, Ocak-Eylül 2002 döneminde ise 403 milyon USD gibi sınırlı bir düzeye inmiştir.

2002 yılında bankacılık sektöründe karlılık performansının önceki yıllarından daha iyi olması, zararın büyük boyutlu azalması hatta yıl sonu itibariyle kara geçme olasılığı, bankaların iş hacimlerinin reel olarak genişlemesinden değil, menkul değer cüzdanı faiz gelirinden, daha açık bir deyişle devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) faizlerinden, döviz kurlarındaki artışın sınırlı düzeyde kalması nedeniyle kambiyo zararlarını azalmasından, takas anlaşmaları ile kur riskinin bir bölümünün Hazine tarafından üstlenilmesinden ve banka özkaynaklarının artışından kaynaklanmıştır. Kuşkusuz 2002 yılında bankacılık sektörünün karlılık durumunun önceki yıllara göre iyileşmesinde en önemli etken, bankaların portföylerinde bulunan DİBS leri nedeniyle alınan faizlerin yüksekliğidir. Bankalar Eylül/ 2002 sonu itibariyle yılın ilk dokuz ayında kredilerden toplam 7.862 trilyon TL faiz geliri elde ederken, menkul kıymet cüzdanı faiz gelirleri bunun yaklaşık %175.0 fazlası ile 21.542 trilyon TL olmuştur. Başka bir ölçü olarak, bankaların Ocak-Eylül/ 2002 döneminde elde etmiş oldukları toplam faiz gelirlerinin %65’ni menkul değer cüzdanı faiz gelirleri oluşturmuştur. Gelir ya da kar rakamları incelenirken, salt tutara değil, bunun nereden kaynaklandığına bakmak gerekir. Bankaların gelirlerinin çok önemli bir bölümü DİBS faizlerinden kaynaklanmaktadır. Yüksek reel faiz, bir yerde bankalara dolaylı kaynak aktarılmasını sağlamaktadır. Kamu, bankalara yalnız bankacılık sektörü yeniden yapılandırma programı çerçevesinde doğrudan kaynak aktarımı yapmamakta, yüksek DİBS faizleri ile de dolaylı biçimde büyük boyutlu kaynak aktarımı yoluyla destek vermektedir.

2001 yılında kamusal ticaret bankaları sınırlı ölçüde, özel ticaret bankaları ile Fon’a devredilen büyük boyutlu zarar etmiş iken, Eylül/ 2002 sonu itibariyle zararlı banka grubu olarak yalnız Fon’daki bankalar kalmıştır. !999 yılından itibaren bankacılık sektörünün büyük boyutlu zararı, 2001 yılı bir yana bırakılacak olursa, Fon’daki bankalardan kaynaklanmıştır.

Bankalar, Tablo XIVde ayrıntısı verildiği gibi devir tarihleri itibariyle 16.495 milyon USD tutarında zararla TMSF’ye devredilmişler ve TMSF yönetiminde de zarar etmeyi sürdürmüşlerdir.

                                                             TABLO XIV

                               TMSF’ye DEVREDİLEN BANKALARIN ZARARI

                                               (Devir tarihi itibariyle)                   

                                                                                  (Milyon USD)

 Banka                                               ZARAR

                                             (Devir tarihi itibariyle)                   

Bank Ekspres                                     435.0

İnterbank                                        1.269.3

Esbank                                            1.113.4

Yaşarbank                                         1.148.7

Egebank                                            1.219.7

Sümerbank                                          469.9

Yurt Bank                                              656.3

Bank Kapital                                          392.8

Etibank                                               697.7

Demirbank                                          647.9

Ulusalbank                                          523.9

Milli Aydın Bankası                                 74.1

(Tarişbank)             

İktisat Bankası                                  1.953.6

Bayındırbank                                       115.6

Kentbank                                            680.7

EGS Bank                                            545.5

Site Bank                                              53.1

Toprakbank                                         879.8

Pamukbank                                       3.618.0

                   TOPLAM                     16.495.0

 

III  BANKACILIK SİSTEMİNİN YAPISAL SORUNLARI

1999 sonunda 20 bankanın yönetiminin TMSF ye devredilmesine, dört yatırım bankasının faaliyetinin durdurulmasına, bankalara doğrudan en az 60.0 katrilyon TL kaynak aktarılmasına, bankacılık sektörü yeniden yapılandırma programının uygulanmasına, zorunlu karşılıklara faiz verilmesine, takas anlaşmaları ile Hazine’nin bankaların kur riskinin büyük bir bölümünü üstlenmesine karşın, bankacılık sisteminin yapısal sorunları,yapısal eksiklikleri, zayıflıkları sürmektedir.

Bankacılık sisteminin başlıca yapısal sorunları ya da eksiklikleri şöyle özetlenebilir.

Özkaynak yetersizliği

Bankalarda 2002 yılında özkaynaklar artmış olmakla beraber, bankalarda serbest özkaynak ya da net çalışma sermayesi bulunmamaktadır. Açık bir deyişle bankaların bankacılık faaliyetinde kullanabilecekleri öz kaynakları yoktur. Bankalarda net çalışma sermayesi açığı, bankalarda likidite riskini arttırdığı gibi, karlılık üzerinde de, maliyeti olan kaynaklarla gelir getirmeyen varlıkların fonlanması sonucu olumsuz etki yapmaktadır. Kaldı ki bankada görünen özkaynak, hesaben oluşmuştur.Bankaların, uğramış oldukları zararlar sonucu 2002 yılı sonu itibariyle, gerçek kaynak  girişi sağlayan özkaynakları yoktur.

 Bankaların aktif (varlık) kalitesinin düşüklüğü

Banka kredilerinin %30.0 nu aşkın bölümünün donuk kredi halini alması, gelir getirmeyen varlıkların oransal yüksekliği, hakim ortaklara verilen kredilerin boyutu, takipteki kredilerden yapılan tahsilatın düşüklüğü, bankalarda varlık kalitesinin yetersiz olduğunu ortaya koyan göstergelerdir.

Likidite riskinin yüksekliği

Bankaların yükümlülüklerini zamanında yerine getirememe riskleri yüksektir. Kaynak ve varlıklar arasında vade uyumsuzluğu, faiz riskinin yüksekliği, net çalışma sermayesi açığı, döviz pozisyonunda dengesizlikler, bankalarda likidite riskini artırmaktadır.

Piyasa değişmelerine karşı aşırı duyarlılık,kırılganlık

1999-2002 döneminde yaşandığı gibi bankalarda özkaynak yetersizliği, varlık kalitesinin düşüklüğü, likidite, faiz ve kur risklerinin yüksekliği, bankaları piyasadaki dalgalanmalara karşı aşırı duyarlı ve kırılgan hale getirmektedir.

Yetersiz yönetim ve denetim

Bankacılık sektöründe yönetim, bankaların başarımını (performansını) belirleyen başlıca etken olmasına karşın, gerek kamu gerek özel bankalarda değişik nedenlerle de olsa yönetim sorunları sürmekte, bankalar üzerinde etkili bir iç ve dış denetim kurulamamaktadır.

Zararların büyük boyutlara ulaşması

Bankaların 1999-Eylül/ 2002 dönemi arasında toplam zararları yaklaşık olarak 46.0 katrilyon

TL ye yaklaşmış, bankalar gerçek anlamda öz kaynaklarını yitirmişlerdir. Bu denli kaynak kaybı, yeniden değerleme ile kamufle edilse bile, bankaların faaliyetlerini sağlıklı biçimde yürütmelerinde bir engel oluşturmaktadır.

Saydamlık eksikliği

Denetim mekanizmalarının geliştirilmeye çalışılmasına karşın, bankaların kamuya açıklanan tabloları yeterli saydamlığa kavuşmamıştır.

Bankalarda ölçek küçüklüğü

Türkiye’de faaliyette bulunan bankalar genelde küçük ölçeklidir. Böyle bir yapı maliyetleri artırdığı gibi, iş hacmi genişlemesini ve varlıkların çeşitlenmesini de engellemektedir.

                                                     TABLO 15

                           Banka Devirleri,Birleşme Ve Satın Almalar

                        I-TMSF’ye Devredilen Bankalar

 

       Banka                                                   2002 Yıl Sonunda Durum                     

1-T.Ticaret Bankası                               Tasfiye sürecinde bulunmaktadır.

2-Bank Ekspres                                                 Tekfen  grubuna satılarak,Tekfenbank ile

                                                                       birleştirilmiştir.

3-İnterbank                                         Etibank bünyesinde birleştirilmiştir.

4-Sümerbank                                        OYAK grubuna satılarak,Oyakbank’la 

                                                                       birleştirilmiştir.

5-Yurtbank                                           Sümerbank çatısı altında birleştirilmiştir.

6-Egebank                                            Sümerbank çatısı altında birleştirilmiştir.

7-Eskişehir Bankası                                Etibank’la birleştirilmiştir.

8-İktisat Bankası                                   Bankacılık izni kaldırıldıktan sonra Bayındırbank’la

                                                           birleştirilmiştir.

9-Yaşarbank (T.Tütüncüler Bankası)        Sümerbankl’la birleştirilmiştir.

!0-Bank Kapital                                      Sümerbank’la birleştirilmiştir.

11-Kentbank                                         Bankacılık izni kaldırılmış,Bayındırbank’la               

                                                           birleştirilmiştir.

12-Ulusal Bank                                      Sümerbank’la birleşkirilmiştir.

13-Sitebank                                          Novabank A.Ş.’ye satılmıştır

14-Tarişbank(Milli Aydın Bankası)            Denizbank A.Ş.’ye devredilmiştir.

15-Demirbank                                       HSBC Bank’a satılmıştır

16-EGS Bank                                         Bankacılık izni kaldırılarak Bayındırbank’la

                                                           birleştirilmiştir.

17-Toprakbank                                     Bankacılık izni kaldırıldıktan sonra Bayındırbank’la

                                                           birleştirilmiştir.

18-Bayındırbank                                    Fon yönetimindedir

19-Pamukbank                                      Fon yönetimindedir

 

                                             II-  TMSF’ce SATILAN BANKALAR

 

   Banka                                          Açıklamalar                                                      -

1-Bank Ekspres                           8 bin USD’ye Tekfen grubuna satılmıştır.

2-Sümerbank                             36 bin USD’ye OYAK grubuna satılmıştır.

3-Demirbank                              300 milyon USD’ye HSBC Bank’a satılmıştır.

4-Sitebank                                 3 milyon USD’ye Nova Bank’a satılmıştır.

5-Tarişbank                               Hisse senetleri bedelsiz Denizbank’a devredilmiştir.

  (Milli Aydın Bankası)

                             III-BANKA BİRLEŞME,DEVİR  ve SATIN ALMALAR

   DEVREDİLEN

   BİRLEŞEN

  BANKA                                                  AÇIKLAMALAR                                                    -

1-Körfezbank                           Osmanlı Bankası’na devredilmiştir.

2-Osmanlı Bankası                    T.Garanti Bankası’na devredilmiştir.

3-Tekfen Yatırım Bankası           Ekspres Bank’la birleşerek Tekfen Bank’a devredilmiştir.

4-Sümerbank                                        Oyak Bank ile birleşmiştir.

5-Sınai Yatırım Bankası                        T.Sınai Kalkınma Bankası’na devredilmiştir.

6-Tarişbank                                        Denizbank’a devredilmiştir.

(Milli Aydın Bankası)

7-Finansbank                                        Finansbank’a devri kararlaştırılmıştır.

Almanak Bilgiler

  • Yazar Öztin Akgüç
  • Yıl 2002
Yayınlandığı Kategori Ekonomi

almanak20001Bankacılık sektörü, ekonominin hep yumuşak karnı oldu. Her türlü durgunluğun hemen dışa yansıdığı sektör olması nedeniyle bankalar, krizin derinleştiği sektörlerin başında geldi.

Ekonominin dolara endeksli yapılanımı arttıkça sistemin krizi de derinleşti. 1990’lı yıllarda ekonominin büyüme ve küçülme sarmalı sonucunda, 1990’da 2 bin 710 doları aşan ve 1990’lı yıllar boyunca hep 2 bin 500 doların üzerinde olan kişi başına ulusal gelir, 2001’de 2 bin 160 dolara geriledi. Aynı dönemde konsolide bütçede yüzde 18,4 olan faizin payı, yüzde 51,1’e kadar yükseldi. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başına gelindiğinde kriz, bankacılık sektörüne ya bazı bankaların el değiştirmesi ya da bazıların faaliyetinin durdurulması şeklinde yansıdı. Özelleştirmenin hep gündemde tutulmasına karşın, sistemin devletleştirilmesi şeklinde bir paradoks da yaşandı.

1990’lı yıllar bankacılık sektöründe yapısal olarak devlet bankalarının payının azaldığı, özel sermayeli ticaret bankaları payının hızla arttığı bir dönemdi. 1990’da devlet bankaların sektörde yüzde 45 düzeyinde olan payı, geçen yılın eylül ayında yüzde 27’ye geriledi ve özel sermayeli bankaların payı hızla arttı. Bu anlamda sektördeki kriz, böylesi bir yapısal değişimle birlikte derinleşti.

Banka çalışanlarının işten çıkarılması sonucunda, yoğun olarak beyaz yakalı işsizliği de 2001’e damgasını vurdu.+

Almanak Bilgiler

  • Yazar Nevzat Onaran
  • Yıl 2001
Yayınlandığı Kategori Ekonomi
Ara...

AYRINTILI ARAMA

  • Etiketler
  • Kategori
  • Yazar
  • Yıl

Üye Giriş